Insight #010 | Waarom je niet altijd handelt naar wat belangrijk voor je is

Je kunt heel goed weten wat belangrijk voor je is.

Vrijheid. Eerlijkheid. Verbinding. Rust. Misschien juist avontuur, autonomie of ruimte.

En toch merk je soms dat je iets heel anders doet.

Je vindt eerlijkheid belangrijk, maar zegt niet wat je werkelijk denkt.

Je verlangt naar rust, maar blijft doorgaan.

Je wilt ruimte om je eigen keuzes te maken, maar merkt dat je vooral rekening houdt met wat anderen van je verwachten.

Of je vindt verbinding belangrijk, maar trekt je juist terug wanneer iets spannend of kwetsbaar wordt.

Dat kan behoorlijk verwarrend zijn.

Want als je eenmaal weet wat belangrijk voor je is, zou je daar toch ook naar moeten kunnen leven?

Weten wat belangrijk is, is niet hetzelfde als ernaar handelen

Waarden kunnen je helpen om richting te herkennen.

Ze kunnen zichtbaar maken wat voor jou betekenis heeft en waarom sommige keuzes beter lijken te passen dan andere.

Maar waarden zijn niet het enige wat je gedrag beïnvloedt.

Veel van wat je doet, ontstaat zonder dat je daar eerst uitgebreid en bewust over nadenkt. Je brein en lichaam verwerken voortdurend informatie en reageren op wat er om je heen én in jezelf gebeurt.

Wanneer een situatie als stressvol of bedreigend wordt ervaren, kunnen automatische reacties meer invloed krijgen op hoe je op dat moment handelt.

Niet omdat je waarden ineens verdwenen zijn.

Maar omdat er op dat moment meer meespeelt dan wat je bewust belangrijk vindt.

Bescherming kan er heel verschillend uitzien

Misschien ken je de termen vechten, vluchten of bevriezen.

Dit zijn bekende defensieve reacties die kunnen optreden wanneer mensen of dieren dreiging waarnemen. Bij mensen hoeven die reacties er niet zo letterlijk uit te zien als daadwerkelijk vechten, wegrennen of volledig verstijven.

Vechten kan bijvoorbeeld zichtbaar worden als boosheid, jezelf verdedigen of sterk de controle proberen te houden.

Vluchten kan betekenen dat je afstand neemt of een situatie probeert te vermijden.

Bevriezen kan zich uiten in stilvallen of het gevoel dat je op dat moment niet goed weet wat je moet zeggen of doen.

Daarnaast kunnen mensen onder spanning sterk gericht raken op de ander, bijvoorbeeld door conflicten te vermijden, zichzelf aan te passen of eigen behoeften naar de achtergrond te schuiven. In therapeutische contexten wordt hiervoor soms de term fawn gebruikt.

Dat betekent niet dat ieder moment waarop je boos wordt, iets vermijdt, stilvalt of rekening houdt met iemand anders een beschermingsreactie is.

Gedrag heeft vaak meer dan maar één verklaring.

Maar soms helpt deze blik wel om te onderzoeken waarom je iets doet wat eigenlijk niet lijkt te passen bij wat je belangrijk vindt.

Wat ooit hielp, kan vertrouwd worden

Stel dat harmonie voor jou belangrijk is.

Je wilt graag eerlijk kunnen zeggen wat je voelt én verbonden blijven met de ander.

Maar zodra er spanning ontstaat, merk je dat je jezelf aanpast. Je zegt dat iets prima is terwijl dat eigenlijk niet zo voelt. Je houdt je mening voor je of probeert vooral te voorkomen dat de ander boos of teleurgesteld raakt.

Vanuit je waarden zou je misschien iets anders willen.

Gedrag dat in eerdere situaties hielp om spanning te verminderen of conflicten te voorkomen, kán vertrouwd raken. Daardoor kan zo'n reactie in een vergelijkbare situatie soms sneller ontstaan dan een bewuste afweging over wat je eigenlijk wilt doen.

Dat betekent niet dat iedere automatische reactie rechtstreeks uit je verleden komt.

En het maakt je reactie ook niet per definitie goed of fout.

Het geeft je wel iets om naar te kijken.

Want ineens ontstaat er een andere vraag.

Niet alleen:

Waarom doe ik dit nou alweer?

Maar ook:

Wat gebeurt er eigenlijk op het moment dat ik dit doe?

Je waarden kunnen nog steeds kloppen

Misschien zit daar wel een belangrijk onderscheid.

Dat je niet altijd naar je waarden handelt, betekent niet automatisch dat je de verkeerde waarden hebt gekozen.

Juist het verschil tussen wat je belangrijk vindt en wat je daadwerkelijk doet, kan informatie geven.

Je waarden kunnen iets zeggen over de richting waarin je wilt bewegen.

Je automatische reacties kunnen iets laten zien over wat er gebeurt wanneer die richting spanning oproept.

Het ene hoeft het andere niet ongeldig te maken.

Je kunt beide opmerken en nieuwsgierig worden naar wat ertussen gebeurt.